อาการที่ยุคนี้เรียกว่า "ภาวะซึมเศร้า" มีคนบรรยายไว้ในพระไตรปิฎกเมื่อ 2,500 ปีก่อน แทบจะคำต่อคำ — และสิ่งที่พระพุทธเจ้าทำกับเจ้าของอาการนั้น ไม่ใช่การดุ แต่คือการเรียกมานั่งคุยและบอกว่า "เราคอยช่วยเธออยู่" (ถ้าอาการหนักหรือกินเวลานาน โปรดอ่านกล่องหมายเหตุท้ายหน้า — ซึมเศร้าเป็นโรคที่รักษาได้)
พระติสสะ (ซึ่งเป็นลูกของน้าสาวของพระพุทธเจ้าเอง) บอกกับเพื่อนภิกษุหลายรูปว่า:
"อาวุโสทั้งหลาย กายของข้าพเจ้า เป็นดุจภาระอันหนักโดยแท้ แม้ทิศทั้งหลาย ย่อมไม่ปรากฏแก่ข้าพเจ้า แม้ธรรมทั้งหลาย ก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้า ถีนมิทธะ (ความหดหู่เซื่องซึม) ย่อมครอบงำจิตของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ และความสงสัยในธรรมทั้งหลาย ย่อมเกิดมีแก่ข้าพเจ้า"
คำของพระติสสะ ในติสสสูตร — พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง เล่ม ๑๗ ข้อ ๑๙๕
ลองอ่านช้าๆ อีกรอบ: ตัวหนักเหมือนแบกอะไรตลอดเวลา · มองไปทางไหนก็มืด ไม่เห็นทางไปต่อ ("ทิศทั้งหลายไม่ปรากฏ") · สิ่งที่เคยมีความหมายกลับจืดชืด · ซึมเซาไม่มีแรง · ไม่อยากทำสิ่งที่เคยตั้งใจทำ · และสงสัยไปหมดว่าที่ทำมาถูกไหม — บันทึกอายุ 2,500 ปีนี้ อธิบายภาวะใจหมดพลังได้ครบทุกอาการ
เมื่อภิกษุทั้งหลายนำความไปกราบทูล พระพุทธเจ้าไม่ได้ปล่อยผ่านและไม่ได้ตำหนิ แต่รับสั่งให้ไปตามพระติสสะมาพบทันที แล้วสิ่งแรกที่ทำคือถามให้เจ้าตัวเล่าเอง ("ทราบว่าเธอพูดอย่างนี้ จริงหรือ") — ให้พื้นที่กับความรู้สึกก่อน ไม่รีบสอน
จากนั้นจึงค่อยๆ พาคิดทีละขั้นด้วยคำถาม ไม่ใช่คำสั่ง: ใจที่ยังยึดยังหวงสิ่งต่างๆ อยู่ พอสิ่งนั้นแปรปรวนไป ความโศกก็ตามมาใช่ไหม — พระติสสะตอบเองได้ทุกข้อ และทุกครั้งที่ตอบ พระองค์รับด้วยคำว่า "ดีละๆ ติสสะ" — คำชมเล็กๆ ที่โผล่ขึ้นซ้ำๆ ตลอดบทสนทนากับคนที่กำลังหมดกำลังใจ ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ
แล้วพระองค์เล่าภาพนี้ให้ฟัง: ชายคนหนึ่งไม่ชำนาญทาง จึงถามทางจากคนที่ชำนาญ คนชำนาญทางบอกว่า — เดินไปตามทางนี้สักครู่ จะเจอทางสองแพร่ง ให้ทิ้งทางซ้าย ไปทางขวา เดินต่อจะเจอราวป่าทึบ เดินต่ออีกจะเจอที่ลุ่มเปือกตม เจอหนองบึง แต่ถ้าไปต่อ — "จักพบภูมิภาคอันราบรื่น"
แล้วทรงเฉลยเอง: คนหลงทางคือปุถุชนอย่างเราๆ คนชำนาญทางคือพระองค์ ทางสองแพร่งคือความลังเลสงสัย ป่าทึบคืออวิชชา เปือกตมคือกาม หนองบึงคือความโกรธความคับแค้น และที่ราบรื่นคือนิพพาน — ป่าทึบกับเปือกตมไม่ใช่สัญญาณว่าหลงทาง มันคือส่วนหนึ่งของเส้นทาง ที่คนชำนาญทางบอกไว้ล่วงหน้าแล้วว่าต้องเจอ ก่อนจะถึงที่ราบ
"เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ ตามโอวาทของเรา ตามความอนุเคราะห์ของเรา ตามคำพร่ำสอนของเรา"
พุทธพจน์จากติสสสูตร — พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง เล่ม ๑๗ ข้อ ๑๙๗
สูตรจบว่า "ท่านพระติสสะปลื้มใจ ชื่นชมพระภาษิต" — วันนั้นพระติสสะไม่ได้ถูกซ่อม แต่ถูกทำให้รู้ว่ามีคนเห็น มีคนคอยช่วย และความมืดที่เจออยู่มีชื่อ มีตำแหน่งบนแผนที่ และมีทางออก